Mens zonder moraal

Ondanks de aanwezigheid van bewuste alternatieven… Nemen we dierenleed op de koop toe met de aankoop van een kiloknaller. Laten we textielarbeiders in Bangladesh goedkope kleding voor ons naaien onder slechte arbeidsomstandigheden. Ontduiken we belasting door kapitaal weg te sluizen naar belastingparadijzen. Pakken we massaal de auto en het vliegtuig, terwijl de aarde in rap tempo opwarmt. Terwijl we goed en fout van elkaar kunnen onderscheiden, handelen we er lang niet altijd naar. Hoe staat het met ons consumentengeweten?

Morele ontwikkeling start in onze kinderjaren en verloopt volgens psycholoog Lawrence Kohlberg in drie stadia. Tot een jaar of 10 leren we de moraal van buitenaf. Volwassenen leren ons wat wel en niet mag, wat goed en fout is, wat beloond en bestraft wordt en geven hierin het goede voorbeeld. Tussen 10 en 18 jaar gaan we de moraal verinnerlijken. We kunnen de juiste emoties voelen in bepaalde situaties (ons schuldig voelen als we iets verkeerd hebben gedaan), we worden gevoelig voor de mening van anderen en willen niet buiten de groep vallen. Vanaf 18 jaar leren we kritische vraagtekens te plaatsen bij de aangeleerde normen en waarden, ons eigen oordeel te vellen over goed en fout, en autonoom te handelen naar dit innerlijk kompas. Dit stadium van morele volwassenwording is nooit afgerond en psychologen stellen dat veel mensen dit stadium nooit bereiken.
Passen we deze stadia toe op het aankweken van een consumentengeweten dan zien we waar het spaak loopt: al in het eerste stadium. Waar de kennisoverdracht over goed en fout slaagt, gaat het mis bij het grenzen stellen en handhaven. Slecht gedrag wordt niet bestraft, maar beloond. We kunnen gewoon kiloknallers kopen en goedkoop vliegen en houden daar aan het eind van de rit meer geld aan over dan wanneer we duurzame alternatieven zouden kiezen. We zijn een dief van onze portemonnee als we het goede doen.
Daarnaast ontbreekt het goede voorbeeld. Onderzoek van econoom Stantcheva heeft aangetoond dat burgers heel veel bereid zijn te doen voor het klimaat, mits zij zeker weten dat anderen - met name: de rijken - het ook doen. Waarom zou je als gewone burger stoppen met vliegen als de rijken, het koningshuis en de politiek in hun privéjets rond blijven vliegen? Waarom zou je als particulier verduurzamen als grote bedrijven massaal blijven vervuilen? Waarom in Nederland klimaatdoelen behalen als China zich eraan onttrekt?
Het is helder: de politiek heeft verzaakt in moreel leiderschap. Maar wat ook helder is: wij zijn als consument nooit volwassen geworden. Altijd bleven we een externe scheidsrechter nodig hebben die het goede beloont en het slechte bestraft. Altijd bleven we het goede voorbeeld van een ander nodig hebben om zelf het goede te doen.

Waar vinden we het geweten terug? Bij de kinderen, ironisch genoeg. Geconfronteerd met de gevolgen van de nalatige moraal van hun voorgangers, gaan zij massaal de straat op voor een leefbare toekomst binnen morele grenzen. Niet hun biologische ouders, maar Moeder Aarde is hun opvoeder.

Sylvia Heijnen is oprichter van de Koppelkerk - vrijplaats voor kunst en cultuur in Bredevoort