Berlijnse notities

Op een avond in Amsterdam werd onlangs een dichtbundel voorgesteld, een selectie uit een reeks vertaalde sonnetten van de Duitse politiek geograaf, hoogleraar en diplomaat Albrecht Haushofer.
Haushofer ligt in het verlengde van mijn Berlijnse straat begraven. Daar bevindt zich, een beetje verscholen, een kleine begraafplaats.
Hij is in Nederland weinig bekend, maar in Duitsland zijn scholen naar hem vernoemd en bij mij om de hoek staat een borstbeeld van hem opgenomen in een rij met grote Duitsers - naast figuren als Einstein, Thomas Mann en Konrad Adenauer.
Niettemin maakte de avond in Amsterdam duidelijk dat Haushofer een complexe figuur was. Zoon van professor Karl Haushofer, ook politiek geograaf, maar daarnaast een ideoloog van het nationaalsocialisme en bedenker van begrippen als ‘Heim ins Reich’ en ‘Lebensraum’.
Een van Karl’s toegewijde leerlingen was Rudolf Hess, de man die later werd aangewezen als plaatsvervanger van Hitler.
Zoon Albrecht daarentegen, die in de nazitijd opklom tot woordvoerder buitenlandse zaken van Von Ribbentrop, distantieerde zich in de loop van zijn carrière steeds meer van zijn opvoeding en het nationaalsocialisme.
Maar het was een subtiel verzet, verholen.
Toen Van Stauffenberg op 20 juli 1944 zijn bomaanslag op Hitler pleegde, dook Albrecht Haushofer onder.
Nergens staat zijn betrokkenheid bij die aanslag gedocumenteerd, waarschijnlijk behoorde hij tot een selecte groep van ingewijden. In december van 1944 werd hij alsnog door de Gestapo opgepakt en in de gevangenis van Moabit in het centrum van Berlijn opgesloten.
In die gevangeniscel schreef hij met potlood in het verborgene op een paar vel papier zijn tachtig gedichten die na de oorlog werden gepubliceerd als de Moabiter Sonette. Sonnetten over moreel verval, vol angst, schuld en spijt.
Op 22 april 1945 - de Russen waren al tot vlakbij opgerukt - werd Haushofer samen met vijftien anderen door een SS-commando uit de cel gehaald en iets verderop op een braakliggend stuk grond per nekschot geëxecuteerd.
Een van de mannen overleefde op miraculeuze wijze (de kogel doorboorde niet zijn hoofd, maar zijn wang) en kon twee weken later de plaats van de executie aanwijzen. Op 10 mei, Duitsland had al gecapituleerd, vond men het lichaam van Haushofer en daarop de dichtbeschreven vellen met sonnetten.
Een paar regels staan nu in koper naast de kleine toegangspoort van de begraafplaats in mijn straat. De eerste luidt: Der Wahn allein war Herr in diesem Land. In dit land was de waanzin alleenheerser.
Ik kom er vaak, op deze begraafplaats. Er liggen driehonderd mensen begraven, in lange massagraven. Ze stierven allemaal in de allerlaatste dagen van de oorlog. In april 1945. Sommigen bij gevechten, anderen in bunkers, door zelfmoord of door executie: de kogel door het hoofd. Alleen Haushofer heeft een eigen graf.
Hij ligt in een hoek van de begraafplaats.
Vaak heeft hij ‘s nachts gezelschap. Ik weet dat regelmatig een dakloze slaapt op een van de banken verderop. Een ontheemde.